Nằm trên độ cao hơn 1000m so với mực nước biển, hồ Thăng Hen (huyện Hòa An, Cao Bằng) như một hòn ngọc trên núi với cảnh đẹp kỳ vĩ và thơ mộng. Đó là sản phẩm thiên tạo tô điểm thêm bức tranh thủy mặc của cảnh sắc non nước Cao Bằng.

Từ thị xã dọc theo quốc lộ 3 đến địa phận đèo Mã Phục, rẽ theo đường 205 chừng 10km, du khách đến thăm hồ Thăng Hen sẽ được chiêm ngưỡng cảnh sắc thiên nhiên tuyệt đẹp. Với vách đá dựng đứng thuộc địa hình Cacxtơ của những dãy núi trùng điệp bao quanh hồ, nhiều khối đá bị cắt xẻ tạo thành những chiếc răng bừa vĩ đại. Có nơi, núi lô xô một sườn dựng đứng, một sườn thoai thoải tạo cảm giác những dãy nhà một mái nối tiếp nhau. Hồ Thăng Hen là một chuỗi liên hoàn các hồ con chạy dọc theo thung lũng đá vôi. Sự tạo thành của hồ là do đá trên trần kênh động ngầm của con sông Trà Lĩnh bị sụt xuống tạo thành. Hồ chính có hình thoi nơi rộng nhất 500m, nơi dài nhất 2000m, có chỗ sâu đến hàng trăm mét. Bồng bềnh theo những chiếc thuyền trên mặt nước, du khách có thể dạo chơi từ hồ này sang hồ khác để ngắm cảnh non xanh nước biếc. Nếu ghé thăm hồ trong buổi sớm mai, giữa làn sương lam ảo mờ như dải lụa quyện sắc mây trời, cảnh vật thơ mộng với hương rừng thơm ngát xen lẫn tiếng chim, du khách có thể thả hồn mình theo dòng nước mênh mang và nghe những người chèo thuyền kể về sự tích hồ Thăng Hen. Nơi có chàng Sung tài giỏi lấy vợ nên mê chơi, quên cả về kinh thành nhận chức quan, khi nhớ ra chàng chạy được 36 bước thì đập đầu vào đá chết tạo nên 36 hồ nước trong xanh. Dọc theo phía Tây, trong sắc trời man mác của bóng chiều tà, tiếng nhịp mái chèo đuổi cá của dân chài càng làm cho lòng người thêm lưu luyến. Xa hơn nữa về phía Đông, bờ hồ trải rộng thoai thoải với nhiều mỏm đá tai mèo có hình thù vui mắt. Mạn Đông Bắc, hang Thăng Hen nhô ra mặt nước như đầu rồng mê ngủ hàng ngàn năm. Giữa mùa mưa, nước hồ ầm ầm dữ dội đổ vào lòng hang, va vào các nhũ đá tạo âm thanh trầm bổng như dàn nhạc với đủ trống, chiêng, thanh la, não bạt rền vang, theo dân gian đó là lúc thần hồ mở hội... Đặc biệt cứ 10 năm, bỗng dưng nước hồ cạn gần hết và chỉ vài ngày sau nước lại đầy, hiện tượng thiên nhiên đó chưa ai lý giải nổi.

Theo các nhà địa chất thủy văn, nước hồ Thăng Hen tự thẩm thấu qua các hang động ngầm chảy đến đèo Mã Phục thì bị một bức tường Macma chặn lại, lúc này một nhánh chảy về Bó Pia Nầy (Quảng Uyên), một nhánh cung cấp nước cho suối Củn. Ngoài ra, đây còn là nơi cung cấp nước tưới tiêu cho một vùng Hòa An rộng lớn.

Đến Cao Bằng, thăm hồ Thăng Hen, bạn hãy nghỉ lại một đêm trong những ngôi nhà sàn của đồng bào dân tộc bên những rừng nghiến cổ thụ hàng trăm tuổi. Trong ánh lửa bập bùng, mùi ngô nếp nướng quyện với chén rượu nồng càng khiến lòng người thêm ấm áp. Xa xa, tiếng chày giã gạo bên suối vọng về như những điệu then, câu hát kể mãi về huyền tích hồ Thăng Hen, một thắng cảnh sơn thủy hữu tình của nước non Cao Bằng- một địa danh làm hấp dẫn cả du khách thập phương trong và nước ngoài.